حتمی كهن جشنی قشنگ (۲)

تحریریه ماهنامه آشپزباشی

 

یلدا در كرمانشاه

در هستان كرمانشاه نیز كه از منطقههای بهستانی و كهن ایران زمین هست، شب یلدا از جایگاه ویژه‌ای در میان آقام برخوردار هست و همواره با مراسم زیبا و با شكوهی همراه هست. آقام هستان كرمانشاه براساس آیینی كهن در این شب با شعر خواندن، قصه گفتن، فال حافظ گرفتن بیدار می‌مانند و با خواندن قصه‌هایی  از عشق جاودانه شیرین و فرهاد، رستم و سهراب، حكایت حسین كرد شبستری و خواندن اشعار زیبا و دلنشین شامی كرمانشاهی در گذشته نقل مجالس شب یلدا در كرمانشاه بود. آن روزها افراد فامیل بنا بر حتمی دیرینه به خانه بزرگترین فرد فامیل كه معمولا پدر بزرگ و مادر بزرگ بودند می‌رفتند و باتكاندن برف‌های زمستان از لباس‌هایشان در گرمای آرامش بخش كرسی فرو می‌رفتند.

افراد فامیل بر سر یك سفره باهم شام می‌خوردند و بر روی سفره مخصوص این شب خوردنی‌های متنوعی چیده می‌انجام گرفت. خوردنی‌هایی از قبیل آجیل، آسوده الحلقوم، مشكل‌گشا، شیرینی محلی دست پخت مادر بزرگها به خصوص نان شیرینی معروف «نان پنجره‌ای، كاك و نان برنجی»، و میوه‌هایی چون انار، سیب و هندوانه كه نگین این سفره بود. یكی از آداب زیبایی كه شب یلدا در هستان كرمانشاه وجود دارد گرفتن فال حافظ هست كه آقام با اعتقادات خاص خود رهنمودهایش را دلیلغ راه مشكلات خود در خانومدگی قرار می‌دهند. همچنین دختران دم‌بخت با این كار از باز انجام گرفتن بخت خود در آن سال رویداد می‌گرفتند.  

یلدا در تبریز

هستان آذربایجان‌شرقی نیز به عنوان یكی از خطه‌های زرخیز ایران زمین برای خانومده نگه داشتن این شب بیادماندنی برای خود آداب و رسوم ویژه‌ای دارند كه به پاره‌ای از آنان اشاره می‌شود. اكثر آقام آذربایجان در شب یلدا «چیله قارپیزی» (هندوانه چله) می‌خورند و معتقدند با خوردن هندوانه، لرز و سوز سرما به تنشان تاثیر نداشته و ابداً سرمای زمستان را حس نمی‌كنند. در افزایش منطقهها و روستاهای آذربایجان شرقی رسم بر این هست كه كسانی كه نامزد هستند در دوران نامزدی در این شب برای نامزدهای خود «خوانچه» طبق می‌فرستند و اقوام در هر چه بهتر بودن این خوانچه‌ها كمك می‌كنند.

محتویات خوانچه‌ها عبارتند از شیرینی، پرتقال، سیب، انار، هندوانه، آیینه و پارچه كه با پولك و تور تزیین می‌شود. هنگام غروب، خانومان فامیل هدایایی به رسم یاری به منزل داماد آورده و به جشن و پایكوبی می‌پرداخانومد. سپس طبق‌های آماده را بر سر افرادی كه معین انجام گرفته قرار داده و روانه خانه عروس می‌كنند و مادر عروس پس از تحویل طبق‌ها، هدایایی مانند پول، شیرینی، جوراب و دستمال به آنها می‌دهد. فردای این شب مادر دختر پایان طبق‌ها را در اتاق میهمان چیده و از خانومان فامیل برای صرف میوه و شیرینی دعوت می‌كند.

همچنین علاوه بر فرستادن سهم چله برای نوعروس، در نخستین سال ازدواج زوج‌های تبریزی، پدر عروس قبل از غروب آفتاب سهم دختر و دامادش را كه شامل هندوانه، میوه، آجیل، شیرینی، یك قواره پیراهنی با كفش و چادری روانه منزل آنها می‌كند. اغلب آقام در این شب برنج، مرغ و آش شیر می‌پخانومد و بعد از شام نیز از تنقلات موجود در منزل شامل قاورقا (گندم برشته با شاهدانه) آجیل، لبو، حلوای گردو انواع میوه، خربزه، هندوانه و خشكبارهایی چون انگور، بادام و سنجد میل می‌كنند.

ریش‌سفید خانواده در حالیكه با چاقو هندوانه را می‌برد، می‌گوید قادا بلامیزی بو گئجه كسدوخ (بلایای خودمان را امروز بریدیم) در تبریز پوست‌های میوه و آشغال‌ها را در آب روان ریخته و این رفتار را نیکو و خوش یمن می‌دانند. بعد از خوردن تنقلات و میوه بزرگان خانواده به گرازش حكایات و ضرب‌المثل پرداخته و تا پاسی از شب به صحبت و گفت و گو مشغول می‌شوند. خانومان معمولا تا پایان چله كوچك خانه تكانی نمی‌كنند و اعتقاد دارند اگر در طول این دو چله كسی خانه تكانی كند، چله او را نفرین می‌كند و اگر چله كسی را نفرین كند به نكبت و بدبختی گرفتار می‌شود.  

یلدا در هستان مركزی

اما آیین شب یلدا در هستان مركزی از دیرباز در سه شب متوالی با عناوین شب «چله‌بزرگه»، «چله وسطی» و «چله‌كوچیكه» برگزار می‌انجام گرفت و خویشان و دوستان سفره‌ای از مهر را می‌گشودند و از هر دری نقل کردی می‌گفتند. یكی‌ از آیین‌های ویژه یلدا، در هستان مركزی دیدار و بزرگان و سالخوردگان فامیل بوده ‌هست. در شب‌های چله افراد فامیل دور كرسی چوبی جمع می‌انجام گرفتند و به قصه‌های بزرگترها گوش می‌دادند.

خانومان و دختران روستایی در گرگ و میش شب‌های چله در تكاپو و هیجانی خاص ملزومات غذا و تنقلات ویژه این شب را مهیا می‌كردند و برای گذران ساعات خوش در كنار فامیل لحظه شماری می‌كردند. آنان در سینی‌های قدیمی مسی در فضای دوده‌ گرفته آشپزخانه‌های قدیمی، انواع میوه و تنقلات به ویژه هندوانه، انگور، تخمه و نخودچی كشمش، و خرما را مهیا می‌كردند.

در این شب هستثنایی پس از صرف شام و خواندن دعای شكر در پای سفره، همگان در كنار هم، از شادی‌ها و غم‌ها، موفقیت‌ها، اعتقادات، امیدها و بیم‌هاشان می‌گفتند. بزرگترها و ریش‌سفیدان فامیل در این شب علاوه بر خواندن اشعار حافظ، سعدی و فردوسی خاطرات و دهستان‌های كهن ایران زمین را برای اعضای خانواده نقل می‌كردند.

در شب یلدا، بزرگترها با كودكان هم گیم می‌انجام گرفتند، «پر یا پوچ» دزد گیم و مشاعره از جمله گیم‌هایی هست كه در شب چله در مناطق مختلف هستان مركزی با مشاركت همه اعضای خانواده رواج داشت. این رسومات تا ۵۰ سال پیش در منطقه اراك و سایر مناطق هستان مركزی به شكلی فرا گیر وجود داشت اما اكنون به ندرت می‌توان چنین جلوه‌هایی را به چشم دید. 

حتمی كهن جشنی قشنگ- (۱)

 

نوشته حتمی كهن جشنی قشنگ (۲) اولین بار در پرتال تعاون پدیدار شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.