شبی به بلندی يلدا

مهرنوش رجائی

 

در لابه‌لای برگ‌های تقویم، بعد از گذشتن روزها و ماه‌ها، بالأخره چیزی به شب یلدا یا همان چله‌ی خودمان نمانده هست. شبی كه به قول قدیمی‌ها، با خود هزاران قصه و دهستان به همراه دارد كه در طول زمان نه‌تنها به دست فراموشی سپرده نانجام گرفته، بلكه حتا از دیرباز تاكنون به عنوان یك آئین كهن، مورد توجه همه‌ی آقام بوده هست. شبی كه حتا نامش برای همه، یادآور خاطرات شیرین خانه‌ی مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌ها در گذشته‌ههست و گل گفتن‌ها و گل شنیدن‌ها و دور كرسی نشستن‌ها را برای زیاد‌تر افراد تداعی می‌كند.

شبی كه بهانه‌ی زیاد نیکوی هست برای تفأل به دیوان حافظ، خواندن شاهنامه، مشاعره، و در كنارش تدارك خوردنی‌های پائیزی. به صورت حتم شب یلدا، در میان هر یك از اقوام مختلف ایرانی، آداب مخصوص به خود دارد و در سراسر ایران‌زمین، در این شب انواع تنقلات و خوراكی‌ها، با توجه به نوع فرهنگ و سبك خانومدگی آقام هر ناحیه مصرف می‌شود. اما انار و هندوانه، از میوه‌هائی هست كه هیچ‌تایم از قلم نمی‌افتند. زیرا در قدیم عده‌ی زیادی اعتقاد داشتند كه اگر مقداری هندوانه در شب چله بخورند، در سراسر زمستان سرما و بیماری سراغ آن‌ها نخواهد آمد. در آذربایجان، آقام هندوانه‌ی شب چله را- كه چیله قارپوزی می‌گویند- می‌خورند و باور دارند كه با خوردن آن، لرز و سوز و سرما بر تنشان بی‌اثر می‌شود.

در اردبیل، رسم هست كه آقام گندم برشته (قورقا)، هندوانه، مغز گردو، نخودچی و كشمش می‌خورند. در گیلان هندوانه را حتماً فراهم می‌كنند و معتقدند هركس در شب چله هندوانه بخورد، در تابستان احساس تشنگی نمی‌كند و در زمستان سرما را حس نخواهد كرد. به صورت حتم «آوكونوس»، یكی دیگر از میوه‌هائی هست كه از ازگیل خام در خمره‌های مخصوص پر از آب همراه با كمی نمك عمل می‌آید و بعد از مدتی پخته و آبدار می‌شود. این میوه‌ی پرورده، در شب یلدا مورد مصرف قرار می‌گیرد و در اغلب خانه‌های گیلان، این میوه‌ی خوشمزه، جزو خوردنی‌های این شب به‌یادماندنی محسوب می‌شود.

شب یلدای بعضی از منطقهستان‌های دیگر هم مثل دامغان، اصفهان و روستاهای اطراف آن‌ها، مثل خیلی از منطقههای دیگر، با هندوانه، انار و انگور معنا پیدا می‌كند. در بعضی از منطقههای دیگر مثل شیراز، در این شب سفره‌ای كه بی‌شباهت به سفره‌ی هفت‌سین نیست، گسترانده می‌شود و انواع و اقسام آجیل و تنقلاتی همچون نخودچی، كشمش، حلواشكری، رنگینك و خرما و میوه‌هائی چون انار، به و بخصوص هندوانه، خوراكی‌های این شب را تشكیل می‌دهد. همچنین، در اردبیل و آذربایجان، مهستی را- كه شبیه پنیر درست انجام گرفته- می‌برند و اعتقاد دارند كه خوردن مهست بریده در شب یلدا، بدن را در مقابل سوز و سرمای زمستان مقاوم می‌كند.

در منطقه خمین نیز، كشمش‌های سبز به بند كشیده و كدوحلوائی پخته و گندم برشته، از تنقلات اصلی آقام این منطقه شآقاه می‌شود. در سنندج، خیلی از آقام برای شب یلدا تعداد خربزه را  ترشی می‌انداخانومد و در این شب مورد مصرف قرار می‌دهند. در محلات نیز، چیدن سفره‌ای از هفت نوع خوراكی جزو آداب برگزاری این شب هست كه با دور هم بودنشان، لطفش را تعدادین برابر می‌كنند. اما آنچه به‌طور كلی در اكثر منطقهها و روستاها باب هست،

سفره‌ای رنگین هست كه میوه‌هائی نظیر هندوانه، انار، سیب سرخ، خربزه و خشكبار مانند مثل برگه‌ی هلو و زردآلو، انجیر خشك، كشمش و آجیل شب چله در آن چیده می‌شود. كه به آجیل «هفت قلم معروف می‌باانجام گرفت و شامل پسته، بادام، گردو، نخودچی، انجیر، فندق و باسلق هست و با توجه به علایق و سلایق افراد تهیه می‌شود. بر اساس یك باور قدیمی، آقام با تهیه كردن این خوردنی‌ها، با میوه‌های تابستانی وداع می‌كنند و با خوردن خشكبار گرم، به هستقبال سرما می‌روند، یلدا را جشن می‌گیرند و با طی كردن روزهای سرد زمستان، منتظر باروری، سرسبزی و سرخانومدگی بهار می‌مانند.

هر تعداد كه به قول مادربزرگ‌ها، تهیه كردن هر آنچه در شب چله مرسوم هست، فقط سنتی هست كه با گذشت زمان تغییراتی نیز در آن حاصل انجام گرفته، اما آنچه كه اصل شب چله را پرمعنا می‌كند، دور هم جمع انجام گرفتن‌ها و بودن در كنار پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها و همه‌ی كسانی هست كه سن و سالی از آنان گذشته هست و حضورشان لطف و صفائی خاص به این شب می‌دهد. رهستی، شما امسال قرار هست شب چله را چگونه و كجا بگذرانید؟

در هر حال، فرصت در كنار خانواده بودن را غنیمت بشمرید و شب یلدای خاطره‌انگیزی برای خود و خانواده‌ مهیا كنید. اما فقط یك چیز یادتان نرود، با دلی شاد، تفألی به دیوان حافظ بخانومید و با قلبی پر از امید، از خداوند مهربان خوهستار بهترین‌ها برای خود و دیگران باشید.

 

نوشته شبی به بلندی يلدا اولین بار در پرتال تعاون پدیدار شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.