یلدا، جشن كهن ایرانی

مه جبین محمدی

 

یلدا، جشن كهن ایرانی

یلدا به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر آخرین روز پاییز  تا طلوع آفتاب در نخست ماه دی نخستین روز زمستان نقل کرد می‌شود.

خانواده‌های ایرانی در شب یلدا، معمولاً شامی فاخر و همچنین انواع میوه‌ها و رایج‌تر از همه هندوانه را مهیا و دور هم صرف می‌کنند.

پس از صرف تننخستات، قصه‌گویی پیرترها برای دیگر اعضای فامیل و همچنین فال‌گیری با دیوان حافظ رایج هست. شب یلدا، بلندترین شب سال و یکی از بزرگترین جشن‌‌های ایرانیان هست.

ایرانیان همواره شیفته شادی و جشن بوده‌اند و این جشن‌‌ها را با روشنایی و نور می‌‌آرهستند. آنها خورشید را نماد نیکی می‌‌دانستند و در جشن‌‌هایشان آن را ستایش می‌‌کـــردند.

در درازترین و تیره‌ترین شب سال، ستایش خورشید نماد دیگری می‌‌یابد. آقامان سرزمین ایران با بیدار ماندن، طلوع خورشید و سپیده دم را انتظار می‌‌کشند تا خود شاهد دمیدن خورشید باشند و آن را ستایش کنند.

خوردن خوراکی‌‌ها و مراسم دیگر در این شب بهانه‌ای هست برای بیدار ماندن.

برگزاری مراسم شب یلدا

یکی از آیین‌‌های شب یلدا در ایران، تفال با دیوان حافظ هست. آقام دیوان اشعار لسان‌الغیب را با نیت بهروزی و شادکامی می‌‌گشایند و فال دل خویش را از او طلب می‌‌کنند.

در برخی دیگر از نقاط ایران نیز شاهنامه خوانی رواج دارد. نقل خاطرات و قصه گویی پدر بزرگ‌‌ها و مادر بزرگ‌‌ها نیز یکی از مواردی هست که یلدا را برای خانواده ایرانی دلپذیرتر می‌‌کند.

اما همه این‌‌ها ترفندهایی هست تا خانواده‌‌ها گرد یکدیگر جمع شوند و بلندترین شب سال را با شادی و صفا سحر کنند.

مراسم حافظ خوانی در شب یلدا 

شب یلدا صرفا به آجیل و هندوانه خوردن اختصاص ندارد، بلکه دلنشینی این شب به حافظ و شاهنامه خوانی آن هست که از سنت‌‌های زیاد قدیمی و دوست داشتنی ایرانیان هست و این آیین حافظ و شاهنامه خوانی در افزایش خانواده‌‌های ایرانی رواج دارد. 

به صورت حتم اعتقاد برخی بر این هست که فقط خانواده‌‌های با فرهنگ و اهل دانش و ادب به سنت حافظ خوانی وفادار مانده‌اند. همچنان که درگذشته هم افراد فرهیخته و اهل سواد و دانش این شب را با شاهنامه خوانی همراه می‌‌کـــردند.

شاهنامه خوانی و قصه گویی پدربزرگ و مادربزرگ دور کرسی برای کوچکترها نیز از آیین‌‌های یلدا هست که خاطرات شیرینی برای بزرگسالی آنها فراهم می‌‌آورد.

 “یلدا” لقب شب نشینی خانوادگی تاریخی بین ایرانیان هست

واژه “یلدا” به معنای “زایش زادروز” و تولد هست.

ایرانیان بهستان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، آخر پاییز و نخست زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کـــردند و از این رو به دهمین ماه سال دی (دی در دین زرتشتی به معنی دادار و آفریننده) می‌گفتند که ماه تولد خورشید بود.

آشنایی با عادات مرسوم شب یلدا در آیین کهن

ایرانیان نزدیک به تعداد هزار سال هست که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریکترین شب در طول سال هست تا سپیده دم بیدار می‌‌مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می‌‌دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی روحیه آنان را تضعیف نکند و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب روند و لختی بیاسایند.

در آیین کهن، بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر شاهان ایرانی در روز نخست دی ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می‌‌گذاشتند و با جامه ای سپید به صحرا می‌‌رفتند و بر فرشی سپید می‌‌نشستند.

دربان‌‌ها و نگهبانان کاخ شاهی و همه برده‌‌ها و خدمت کاران در سطح منطقه آزاد انجام گرفته و به سان دیگران خانومدگی می‌‌کـــردند. مدیر و مرئوس، پادشاه و آقام عادی همگی یکسان بودند.

به صورت حتم درستی این امر تایید نانجام گرفته و شاید افسانه‌ای زیاد نباانجام گرفت. ایرانیان در این شب باقی مانده میوه‌‌هایی را که انبار کـــرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می‌‌خوردند و دور هم گرد هیزم افروخته می‌‌نشستند تا سپیده دم بشارت روشنایی دهد، زیرا به زعم آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود هست.

جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شب نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می‌‌شود. متل گویی که نوعی شعرخوانی و دهستان خوانی هست در قدیم اجرا می‌‌انجام گرفته هست به این صورت که خانواده‌‌ها در این شب دورهم جمع می‌شوند و پیرترها برای همه قصه تعریف می‌‌کـــردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌‌های گوناگون هست که همه جنبه نمادی دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند، این میوه‌‌ها که اغلب دانه‌‌های زیادی دارند، نوعی جادوی سرایتی محسوب می‌‌شوند که انسان‌‌ها با توسل به برکت خیزی و پردانه بودن آنها، خودشان را نیز مانند آنها برکت آور می‌‌کنند و نیروی باروی را در خویش افزایش می‌‌دهند و همچنین انار و هندوانه با رنگ سرخشان نمایندگانی از خورشید در شب به شمار می‌‌روند.

در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم هست. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پُری آن، فردا گویی می‌‌کنند.

آشنایی با خوراکی‌‌های شب یلدا

شب یلدا خوراک خاص و ویژه‌ای ندارد و تهیه شام به وضع اقتصادی و تغذیه خانواده بستگی دارد.

در شب یلدا، خوراکی‌‌های خاصی مصرف می‌‌شود؛ میوه‌‌ها از انار و هندوانه گرفته تا آجیل شیرین و خام. ویژگی بارز این آجیل، مخلوط بودن انواع مغزهای خام و خشکباری مانند کشمش و انجیر.

آجیل خوراکی هست که در زیادی از شب نشینی‌‌ها، حیاتیانی‌‌ها و گردش‌‌ها فراموش نمی شود. اما در شب یلدا می‌‌بایست و می‌‌باید بر سر سفره باانجام گرفت.

به صورت حتم این روزها با توجه به شرایط اقتصادی برخی از خانواده‌‌ها خرید پایانی خوراکی‌‌های مخصوص این  شب برای همه میسر نیست.

سردی هوا آجیل‌‌های گرم را به خانه‌‌ها نمی برد

به بهانه نزدیک انجام گرفتن شب یلدا سری به آجیل فروشی‌‌های منطقه زدیم تا از حال و هوای بازار در شب‌‌های سرد پاییزی جویا شویم.

شرایط اقتصادی به گونه‌ای در برخی خانواده‌‌ها حکم فرمانی می‌‌کند که جز خرید اقلام ضروری و مورد نیاز نمی‌توانند سراغ خریدهای جانبی بروند، عده ای کمی هستند که بتوانند برای مراسم‌‌های خاص در طی سال قدرت خرید خوراکی‌‌های خاص آن مراسم را داشته باشند.

خرید آجیل و خوراکی‌‌های شب یلدا هم یکی از همان موارد هست، دلیل که همه افراد جامعه توان فراهم کـــردن آن را ندارند.

عدم هستقبال آقام در خرید آجیل و خشکبار گله یکی از خشکبار فروشان تجریش هست.

او که سال‌‌های زیادی از عمرش را به فروش آجیل و خشکبار گذرانده از سردی بازار گله دارد و می‌‌گوید: آقام فقط نظاره گر هستند و عده ای قیمت آجیل‌‌ها را می‌‌پرسند و می‌‌روند، قدرت خرید آقام پایین آمده هست و آجیل از سبد خرید خانواده‌‌ها فاصله گرفته و حتی می‌‌توان گفت حذف انجام گرفته هست.

فرد دیگری که آجیل فروشی لوکس و شیکی دارد می‌‌گوید: از خرید آقام راضی هستم خصوصا زمانی که مراسمی نزدیک هست مثل شب یلدا و نوروز.

وی تاکید می‌‌کند به صورت حتم برخی از آقام که آجیل را تحفه ای برای مسافر می‌‌دانند خریدهای نیکو و قابل توجهی دارند.

منطقهوندانی هم که به قصد خرید وارد آجیل فروشی‌‌ها می‌‌شوند با ناامیدی و زمزمه‌‌های گرانی از خرید آجیل منصرف می‌‌شوند و به نقل کرد یکی از منطقهوندان فرار را بر قرار ترجیح می‌‌دهند.

با این اوصاف حال باید دید مراسم شب یلدا برای چه کسانی خوشایند هست و برای چه عده‌ای ناخوشایند؟ دلیل که  دیگر این شب‌‌ها و مراسم از انجام دادن صله رحم و دور هم بودن فاصله گرفته هست و افزایش به سمت چشم و هم چشمی و فخرفروشی پیش رفته هست.

گویا دیگر اعضای خانواده‌‌ها و فامیل برای رفع کدورت‌‌ها و دور هم بودن با حس و حال نیکو به دیدار یکدیگر نمی روند.

فخر فروشی در آیین کهن ایران رخنه کـــرده هست

در ایام گذشته برگزاری مراسم و آیین بهستانی زیاد ساده و صمیمی بود، اما این روزها افزایش آقام صرفا برای چشم و هم چشمی دور هم جمع می‌‌شوند و لذت دیدارها به فخرفروشی تبدیل انجام گرفته هست.

شاید صمیمت و محبت بین آقام قدیم ترها افزایش بود و معاشرت‌‌های فامیلی و دوستانه به سادگی و آسودهی میسر بود.

ورود تکنولوژی‌‌های نوین ارتباطی تغییرات زیادی را در خانومدگی آقام ایجاد کـــرده هست و خانومدگی سنتی را به مدرن و صنعتی تبدیل کـــرده هست.

امروزه با هستفاده از انواع شبکه‌‌های اجتماعی معاشرت‌‌های افراد به حضور در شبکه‌‌های اجتماعی خلاصه انجام گرفته هست و آنلاین بودن یکی از نشانه‌‌های حیات هر فرد تلقی می‌‌شود! متاسفانه برخی زمانی جویای حال دوست یا فامیل می‌‌شوند که متوجه شوند آنها آنلاین نیستند، در این حالت هست که زحمت تلفن زدن و احوالپرسی را به خود می‌‌دهند و این امر به یک معضل در جامعه ما بدل گشته هست.

این روزها دیدارهای خانوادگی و دوستانه صرفا به سلام و احوالپرسی خلاصه می‌‌شود چون بعد از آن همه افراد با موبایل‌‌های خود سرگرم هستند و خیال‌شان آسوده هست که دیداری با دوست و یا فامیل خود داشته‌اند، از نظر این افراد جای گله‌ای هم نباید باانجام گرفت چون صله رحم را به جا آورده‌اند!

شبکه‌های اجتماعی، افزایش سبب دور انجام گرفتن اجتماع از همدیگر انجام گرفته‌اند این شبکه‌‌ها برتصویر اسم‌شان عمل کـــردند.

شاید نرم‌افزارهای موبایلی دنیایی از هشدارات روزانه‌ را به مخاطبان خود هدیه دهد. اما غلفت از خانومدگی و آدم‌های نزدیک خود، آسیب‌های اجتماعی بزرگی را سبب خواهد انجام گرفت!

افراد آگاه در اجتماع باید “کمپینی” در اعتراض به هستفاده زیاد از حد شبکه‌‌های اجتماعی و فضای مجازی در کشور راه‌اندازی کنند، تا حداقل در دورهمی‌‌های خانوادگی شاهد این نباشیم که افراد به جای صحبت کـــردن با یکدیگر  در گوشی‌‌های خود غوطه‌ور باشند!

اخیرا، هستفاده زیاد از حد از موبایل و اینترنت، حضور داشتن در شبکه‌‌های اجتماعی و متداوم آنلاین بودن یکی از معضلات خانواده‌‌های ایرانی انجام گرفته هست و افزایش پدرها و مادرها از این قضیه گله مند هستند.

آنلاین بودن برخی از افراد و وابستگی آنها به اینترنت تا جایی پیش رفته که در هیچ محفل و مجلسی نمی توانند از موبایل خود غافل شوند و متداوم و در هر شرایطی باید سردر گوشی باشند!

از سال گذشته نیز به دنبال این دغدغه موجی در شبکه‌‌های اجتماعی و گروه‌‌های تلگرامی با عنوان “یلدا بدون موبایل” راه افتاده و آقام هم با متن‌‌ها و تصویر‌‌های خود در تلگرام و اینستاگرام و دیگر شبکه‌‌های اجتماعی از این موج هستقبال کـــرده‌اند.

همچنین زیادی از گروه‌‌ها و کانال‌‌های تلگرامی هم به این کمپین پیوسته اند و در شب یلدا کار خود را تعطیل کـــرده‌اند.

یلدا– بدون- موبایل”، “یلدا- بدون- اینترنت” و “یلدا-بدون- وایفای” حیاتیترین هشتگ‌‌های شب یلدای سال گدشته بود. امیدواریم امسال هم افراد با کنار گذاشتن گوشی‌‌های خود و احوالپرسی از بزرگترها و کوچکترهای فامیل، به این کمپین بپیوندید.

 

نوشته یلدا، جشن كهن ایرانی اولین بار در پرتال تعاون پدیدار شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.